Elektrolity, takie jak sód, potas, chlor, wapń i magnez, są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Zdrowa kobieta w prawidłowo przebiegającej ciąży zwykle dostarcza ich wystarczającą ilość wraz z urozmaiconą dietą i nie potrzebuje specjalnych napojów elektrolitowych na co dzień.
Dodatkowe uzupełnianie płynów i elektrolitów może być potrzebne przede wszystkim wtedy, gdy dochodzi do ich zwiększonej utraty, na przykład podczas nasilonych wymiotów, biegunki lub odwodnienia.
Czym są elektrolity?
Elektrolity to substancje mineralne, które po rozpuszczeniu w płynach ustrojowych występują w postaci jonów i uczestniczą w wielu procesach fizjologicznych.
Do najważniejszych należą:
- sód - pomaga regulować gospodarkę wodną i objętość płynów ustrojowych,
- potas - uczestniczy w prawidłowej pracy mięśni, nerwów i serca,
- chlor - razem z sodem uczestniczy w regulacji gospodarki wodno-elektrolitowej,
- magnez - bierze udział między innymi w pracy mięśni, układu nerwowego i licznych reakcjach enzymatycznych,
- wapń - jest ważny dla kości, mięśni, przewodnictwa nerwowego i krzepnięcia krwi.
Organizm ściśle reguluje ich stężenie między innymi za pomocą nerek, przewodu pokarmowego i mechanizmów hormonalnych.
Czy elektrolity w ciąży są bezpieczne?
Elektrolity są naturalnymi i niezbędnymi składnikami organizmu. Nie oznacza to jednak, że każdy preparat określany jako „elektrolity” można stosować w ciąży bez ograniczeń.
Znaczenie mają:
- rodzaj produktu,
- ilość sodu, potasu, magnezu i innych składników,
- zawartość cukru i dodatkowych substancji,
- stan zdrowia kobiety,
- stosowane leki,
- przyczyna, dla której preparat ma być stosowany.
Preparat przeznaczony do doustnego nawadniania podczas biegunki lub wymiotów nie jest tym samym co napój sportowy, suplement magnezu czy napój określany marketingowo jako „elektrolity dla kobiet w ciąży”.
Kiedy w ciąży może być potrzebne uzupełnianie elektrolitów?
Dodatkowe uzupełnianie płynów i elektrolitów można rozważyć szczególnie przy:
- częstych wymiotach,
- biegunce,
- objawach odwodnienia,
- długotrwałym intensywnym poceniu się, na przykład podczas upałów,
- niemożności przyjmowania wystarczającej ilości płynów i pożywienia.
Przy silnych i utrzymujących się wymiotach w ciąży może rozwinąć się odwodnienie i zaburzenie równowagi płynów. Ciężka postać nudności i wymiotów, czyli niepowściągliwe wymioty ciężarnych, może wymagać leczenia, badań laboratoryjnych i nawadniania dożylnego.
Jakie mogą być objawy odwodnienia i zaburzeń elektrolitowych?
Nie można rozpoznać niedoboru konkretnego elektrolitu wyłącznie na podstawie objawów.
Skurcze mięśni, zmęczenie, bóle głowy czy kołatanie serca mogą mieć wiele przyczyn i nie oznaczają automatycznie niedoboru magnezu, potasu lub sodu.
Objawy odwodnienia mogą obejmować:
- silne pragnienie,
- suchość w ustach,
- ciemniejszy mocz,
- rzadsze oddawanie moczu,
- osłabienie,
- zawroty głowy lub uczucie oszołomienia.
Znaczne zaburzenia stężenia sodu, potasu czy innych elektrolitów mogą powodować między innymi osłabienie mięśni, zaburzenia rytmu serca, splątanie lub inne objawy neurologiczne. Ich rozpoznanie wymaga badania krwi.
Obrzęki nóg, które są częste w późnej ciąży, nie są typowym objawem niedoboru elektrolitów.
Jak uzupełniać elektrolity w ciąży?
U zdrowej kobiety podstawą jest regularne nawodnienie i urozmaicona dieta.
Jeżeli nie występują wymioty, biegunka ani inne przyczyny utraty płynów, zwykle nie trzeba codziennie pić specjalnych preparatów elektrolitowych.
Przy łagodnym odwodnieniu warto pić płyny regularnie, małymi porcjami. Jeśli przyczyną utraty płynów jest biegunka lub częste wymioty, odpowiednim rozwiązaniem może być doustny płyn nawadniający, czyli ORS, przygotowany zgodnie z instrukcją producenta.
Nie należy samodzielnie zwiększać zawartości soli lub proszku w roztworze, ponieważ prawidłowe proporcje wody, sodu, potasu i glukozy są istotne dla jego działania.
Elektrolity z apteki a napoje izotoniczne - czym się różnią?
Doustne płyny nawadniające, czyli ORS, są opracowane w taki sposób, aby skutecznie uzupełniać wodę i sole mineralne tracone podczas biegunki lub wymiotów. Zawierają między innymi glukozę, sód, potas i chlor w określonych proporcjach.
Napoje sportowe i izotoniczne są projektowane przede wszystkim z myślą o wysiłku fizycznym. Mogą zawierać więcej cukru i nie mają takiego samego składu jak doustne płyny nawadniające.
Przy rzeczywistym odwodnieniu związanym z biegunką lub wymiotami lepiej stosować produkt przeznaczony do doustnego nawadniania niż przypadkowy napój sportowy.
Domowa woda z sokiem z cytryny i szczyptą soli również nie jest równoważna standardowemu ORS, ponieważ trudno w niej zachować właściwe stężenia składników.
Ile płynów i elektrolitów potrzeba w ciąży?
Zgodnie z aktualnymi Normami żywienia dla populacji Polski wystarczające spożycie wody dla kobiety w ciąży wynosi około 2300 ml na dobę.
Wartość ta obejmuje jednak całą wodę pochodzącą z napojów i żywności, a nie wyłącznie wodę wypijaną ze szklanki.
W ciąży zapotrzebowanie na płyny zwiększa się orientacyjnie o około 300 ml dziennie w porównaniu z okresem przed ciążą.
Aktualne polskie normy dla kobiet w ciąży wskazują również wystarczające spożycie:
- sodu - około 1500 mg na dobę,
- potasu - około 3500 mg na dobę.
Nie oznacza to jednak potrzeby liczenia każdego miligrama ani przyjmowania suplementów. U większości zdrowych kobiet odpowiednią podaż zapewnia zwykła, zróżnicowana dieta.
W czasie upałów, większej aktywności, gorączki, biegunki lub wymiotów zapotrzebowanie na płyny może być większe.
Naturalne źródła elektrolitów w diecie
Elektrolity występują powszechnie w żywności.
- Potas: ziemniaki, pomidory, warzywa, owoce, rośliny strączkowe i produkty mleczne.
- Magnez: pełnoziarniste produkty zbożowe, orzechy, nasiona, rośliny strączkowe i kakao.
- Wapń: mleko, jogurt, kefir, sery oraz odpowiednio wzbogacane napoje roślinne.
- Sód i chlor: występują przede wszystkim w soli kuchennej oraz wielu produktach spożywczych.
Woda mineralna może dostarczać wapnia i magnezu, ale nie ma konieczności wybierania w ciąży wyłącznie wody wysokozmineralizowanej.
Czy trzeba suplementować elektrolity w ciąży?
Nie. Zdrowa kobieta bez objawów niedoboru lub zwiększonej utraty elektrolitów zwykle nie potrzebuje osobnej suplementacji sodu, potasu czy innych elektrolitów.
Suplementacja konkretnego składnika powinna wynikać z potrzeb żywieniowych, stanu zdrowia lub zaleceń lekarza.
Szczególnej ostrożności wymaga samodzielne przyjmowanie preparatów zawierających dużo potasu, zwłaszcza przy chorobach nerek lub przyjmowaniu leków wpływających na gospodarkę potasową.
Także większe dawki magnezu mogą wywoływać działania niepożądane, między innymi biegunkę.
Wapń jest ważnym składnikiem diety w ciąży. WHO zaleca jego dodatkową suplementację przede wszystkim w populacjach, w których zwyczajowe spożycie wapnia jest niskie, w celu zmniejszenia ryzyka stanu przedrzucawkowego. Nie oznacza to jednak, że każda kobieta ciężarna powinna samodzielnie stosować wysokie dawki wapnia.
Czy w ciąży trzeba regularnie wykonywać jonogram?
Nie ma zalecenia, aby każda zdrowa kobieta z prawidłowo przebiegającą ciążą wykonywała jonogram w każdym trymestrze.
W aktualnym polskim standardzie organizacyjnym opieki okołoporodowej jonogram nie znajduje się na liście rutynowych badań wykonywanych w każdym trymestrze fizjologicznej ciąży.
Oznaczenie sodu, potasu, magnezu lub innych składników może być zlecone, jeśli istnieją wskazania, na przykład:
- silne lub długotrwałe wymioty,
- biegunka i odwodnienie,
- choroby nerek,
- określone choroby serca lub zaburzenia hormonalne,
- nieprawidłowości sugerujące zaburzenia elektrolitowe,
- stosowanie niektórych leków.
Kiedy skontaktować się z lekarzem?
W ciąży należy skontaktować się z lekarzem lub personelem położniczym, jeśli:
- wymioty są na tyle nasilone, że nie możesz utrzymać płynów,
- nie jesteś w stanie pić przez wiele godzin,
- oddajesz bardzo mało moczu lub mocz jest wyraźnie ciemny,
- pojawiają się nasilone zawroty głowy, omdlenie lub splątanie,
- występuje silne kołatanie serca lub zaburzenia rytmu,
- biegunce towarzyszy gorączka, krew w stolcu lub silny ból brzucha,
- dochodzi do znacznego osłabienia lub szybkiego pogorszenia samopoczucia.
Jeżeli wymioty uniemożliwiają doustne uzupełnianie płynów, może być potrzebne leczenie dożylne.
Podsumowanie
Elektrolity są niezbędne w ciąży, ale zdrowa kobieta zwykle otrzymuje ich wystarczającą ilość z diety. Codzienne stosowanie specjalnych napojów elektrolitowych lub suplementów nie jest rutynowo potrzebne.
Przy biegunce, częstych wymiotach lub odwodnieniu można potrzebować dodatkowego uzupełnienia wody i elektrolitów, najlepiej za pomocą odpowiednio przygotowanego doustnego płynu nawadniającego. Utrzymujące się wymioty, mała ilość moczu, zawroty głowy lub niemożność przyjmowania płynów wymagają konsultacji medycznej.